سه دهه بحران در افغانستان و مهاجرت انسان افغانی به خارج، تاثیر زیادی روی بسیاری از پدیده ها در کشور گذاشته که زبان و فرهنگ و ادبیات نیز در دایره همین تاثیرپذیری ها قرار می گیرد. زمانی که انسان افغانی در خارج از کشور احساس کرد می تواند با زبان خودش سخن بگوید و بنویسد. آن زمان کسی نبود تا محدودیتی در شیوه سخن گفتن و نوشتن انسان افغانی در خارج از کشور ایجاد نماید. این انسان، نوشت و سخن گفت و در رسانه ها نیز با زبان خودش سخن گفت و نوشت نیز در شعر و داستان و تحلیل و پژوهش با زبان مادری اش نوشت.
   اما با آغاز فرایند بن و برگشت انسان افغانی به کشورش، محدودیت ها در سخن گفتن و نوشتن او بار دیگر مانند دهه های قبل از بحران، آغاز شد و حلقاتی در درون و برون دولت، سعی کرده اند چگونه سخن گفتن و چگونه نوشتن را برای انسانی تفهیم نماید که بیش از هر کسی دیگری می داند چگونه سخن بگویند و چگونه بنویسد.
   آری! اینجا بحث بر سر چگونه سخن گفتن و چگونه نوشتن است. وقتی واژه ها و اصطلاحات یک زبان برای همان زبان، بیگانه می شود، چه چیزی برای آن زبان باقی می ماند که به حیات خود ادامه دهد؟ زبان فارسی در شش سال گذشته با چنین وضعیتی روبرو بوده است. استفاده از واژه ها و اصطلاحات بیگانه، اتهامی بوده است که بر فارسی زبانان افغانستان به ویژه در شش سال گذشته وارد شده است. بازتاب این موضعگیری در برابر زبان فارسی دری در شش سال گذشته در رسانه های همگانی انعکاس یافته که به نظر می رسد یک برخورد کاملا سیاسی بوده است تا فرهنگی.
   اتهام در مورد استفاده از واژه ها و اصطلاحات بیگانه در زبان فارسی دری در روز های اخیر یکبار دیگر از سر گرفته شده و این بار وزارت اطلاعات و فرهنگ وارد عمل شده است. در همین باره در ولایت بلخ تعدادی از مسوولان رسانه های همگانی به جرم استفاده از واژه ها و اصطلاحات بیگانه به تعبیر وزارت اطلاعات و فرهنگ، مورد پیگیرد قانونی گرفته و مواخذه شده اند.
   اصطلاحات دانشگاه و دانشکده برای زبان فارسی دری در افغانستان، بیگانه قلمداد شده و در صورت استفاده از آن و یا اصطلاحات دیگری که هنوز روشن نیست به صورت دقیق کدام ها اند، هرگاه مورد استفاده قرار گیرد، به جرم غیر فرهنگی و غیر اسلامی با کاربران آن برخورد قانونی صورت خواهد گرفت.
   همچنان نگارستان ملی به گالری ملی تغییر نام داده است و معلوم نیست چه اصطلاحات و نام های دیگری که فکر می شود بیگانه اند، با اصطلاحات معادل پشتو، انگلیسی، فرانسوی، عربی و غیر از فارسی دری عوض خواهند شد. به نظر می رسد به تعبیر و تفسیر وزارت اطلاعات و فرهنگ، هر اصطلاح و واژه ای فارسی دری که معادل آن در زبان های پشتو، انگلیسی، فرانسوی، عربی و غیره وجود داشته باشد و از سوی فارسی زبان ها مورد استفاده قرار نگیرد، یک حرکت غیر فرهنگی و غیر اسلامی خواهد بود. همانطوری که اصطلاحات دانشگاه و دانشکده غیر فرهنگی و غیر اسلامی قلمداد شده است.
   اما واقعیت چیست؟ براستی واژه ها و اصطلاحات بیگانه کدام ها است؟ واژه ها و اصطلاحاتی که از زبان های انگلیسی و فرانسوی و غیره از دهه های گذشته وارد زبان فارسی و پشتو شده است: پروگرام(برنامه)، موزیم(نمایشگاه)، پلان(طرح)، سپورت(ورزش)، لوژ(جایگاه)، تایر(چرخ)، چلنج (دعوت به مبارزه)، گرامر(دستور زبان)، رول(نقش)، نوت(یادداشت)، کورس(آموزشگاه)، کوپراتیف(تعاونی) و ... و واژه ها و اصطلاحاتی که در شش سال اخیر از زبان های انگلیسی، فرانسوی و دیگر زبان های بیگانه وارد زبان های فارسی دری و پشتو شده است: کمپاین(تبلیغات)، منجمنت(مدیریت)، سکتور(بخش)، پرابلم(مشکلات)، سروی (برآورد)، اسکالرشیپ(کمک هزیه)، ساپورت(حمایت مالی)، فند(حمایت مالی)، گیم(بازی)، چنج(تبدیل)، پاینت(نمره) پارت(بخش)، دیپارتمنت(بخش)، لکچر(بیانیه)، استایل(تیپ)، سنتر(مرکز)، پارت تایم(نیمه وقت)، فول تایم(تمام وقت)، فاکتور(عامل)، آن تایم(به موقع)، آف تایم(بی موقع)، پرودکشن(تولید، تهیه)، پوزیشن(موقعیت، موقف، درجه)، اپراسیون(عملیات- فرانسوی)، اوپریشن(عملیات- انگلیسی)، راجستر(ثبت) و ... این واژه ها و اصطلاحات انگلیسی و فرانسوی که از سالها به اینسو وارد زبان فارسی دری و پشتو شده است هر روز در حال گسترش است و به نظر نمی رسد از نگاه وزارت اطلاعات و فرهنگ و کسان دیگری که به باورخودشان دغدغه فرهنگ و زبان این کشور را دارند، بیگانه باشد. وقتی گالری جای نگارستان را می گیرد و روی در مراکز علمی و تحصیلی بعد از اصطلاح پشتو پوهنتون، یونیورسیتی درج می شود و فارسی دری به عنوان یکی از زبان های ملی کشور عملاً انکار شده و نادیده گرفته می شود، عمل فرهنگی و اسلامی است یا غیر آن؟
   بازهم به نظر می رسد بعد از زبان پشتو، انگلیسی در اولویت قرار دارد و یا چنین برنامه ای در پیش گرفته شده است تا همانند شبه قاره هندوستان، انگلیسی به جای فارسی دری قرارداده شود. آنچه در حال اتفاق افتادن است، نشان دهنده همین واقعیت است. اصطلاح نگارستان که یک اصطلاح اصیل فارسی دری است بیگانه قلمداد شده و به جای آن اصطلاح انگلیسی گالری، قرار داده می شود. و همینطور اصطلاح سنتر، به جای مرکز قرار می گیرد و تجارت، بیسینس می شود. همینطور بسیاری از اصطلاحات و واژه های فارسی دری که به اتهام بیگانه بودن، با انگلیسی عوض می شود همه حکایت از این دارد که یک حرکت آگاهانه در پیش گرفته شده است تا در نهایت، اصطلاحات و واژه های فارسی دری، پشتو شود و یا انگلیسی و فرانسوی و عربی و غیره که در آن صورت، زبان فارسی دری وجود نخواهد داشت. در آن صورت، سرنوشت زبان پشتو هم بهتر از فارسی دری نخواهد بود.
   وقتی واژه ها و اصلاحات بیگانه وارد زبان های ملی کشور شود، هیچ زبانی نخواهد بود که از این هجوم در امان بماند. کسانیکه فکر می کنند با عوض کردن واژه ها و اصطلاحات فارسی دری با معادل انگلیسی و فرانسوی و غیره به این زبان ضربه می زنند و ارزش و اهمیت تاریخی آن را از بین می برند و با فراهم نمودن هجوم اصطلاحات و واژه های بیگانه مانند انگلیسی و فرانسوی و غیره به زبان های ملی کشور، جایگاه زبان مادری خودشان را در جامعه بالا می برند، سخت در اشتباه هستند. وقتی تهاجمی صورت بگیرد، تمام زبان های ملی متضرر خواهند شد.